Geçen haftaki yazımda KKTC ve TC hükümetleri arasında imzalanan 2022 yılı İktisadi ve Mali İş Birliği Anlaşması çerçevesinde Anavatan Türkiye’nin dijital lira projesi pilot bölge çalışmasına KKTC’nin de dâhil edildiğini yazmıştım.
Yazımdan sonra dijital lira kavramını ilk kez duyduğunu söyleyenler hatta dijital liranın yabancı paralar karşısında etkilenip etkilenmeyeceğini soran oldu.
Öncelikle şunu belirteyim; dijital lira kavramını ilk defa duymaları ne bir özür ne de bir eksiklik değildir.
Dijital lira diğer bir değişle elektronik para kavramının bazı kimseler tarafından ilk kez duyuluyor olması ya da az bilinirliğinin bir nedeni olarak yaşanan süreçte görsel ve yazılı medyada sanal para olarak kripto paralara ilişkin bilgilerin sürekli yer alması ve kamuoyu ilgisinin buna yoğunlaşmasının sonucu olduğunu söylemek olasıdır.
Kavram ve uygulama da zaten dünyada yenidir.
Eksiklik KKTC’ nin yönetsel erkindedir.
Pek çok kimsenin bilmediği ve herkesin hayatına dokunacağı kesin olan bir konuyu hiçbir hazırlık yapılmadan halkın önüne hedef olarak koymalarıdır.
Dijital liranın yabancı paralar karşısında etkilenip etkilenmeyeceği sorusuna gelince hemen belirteyim.
Dijital lira; kâğıt ya da madeni paranın amacına elektronik olarak hizmet eden bir parasal değer olduğundan Türk Lirası’nın değerinde meydana gelecek değişimden ne bir eksik ne bir fazla aynen etkilenecektir.
Liranın dijital olması yabancı paralar karşısında ona bir koruma bir üstünlük sağlamaz.
Yazıyı kaleme alırken amacım kök kavram olarak elektronik paranın ne olduğunu okuyucuya açıklamaya çalışmaktı.
Bu yazımla kaldığım yerden devam edip konuya derinlik katmaya çalışacağım.
Elektronik ya da e-para nedir?
Tarihsel gelişim
Bilişim teknolojisindeki gelişmeler para üzerinde de etkisini göstererek elektronik paranın ortaya çıkmasına yol açmıştır.
Önceki yazımda da belirttiğim gibi elektronik para;
-Kart tabanlı -Ağ tabanlı,
– Tek çıkarıcılı -Çok çıkarıcılı ve
– Açık -Kapalı devre çalışan dizgeler olarak kümelere ayrılır.
E-para temelde bir ödeme ya da bir fon transferidir.
Bu transfer elektronik olarak bankalar arası ödeme dizgeleri içinde başlatılır ve işletilir.
En son çıkan bilgisayarlar, modemler ve çağdaş iletişim bağlantıları, piyasada e-para ürünlerinin çok fazlalaşmasına neden olmuştur.
E-para, paranın dijital temsilcisi ya da nakdin dijital tanımıdır.
Genel bir tanım olarak elektronik para, teknolojik ilerlemeler sonucu manyetik bantlı kartlara seçenek olarak yaratılan ve üzerinde mikro işlemciler taşıyan tüm plastik kartlara verilen genel bir isimdir.
Bu bağlamda elektronik parayı, ön ödeme ya da değer yüklenilmesi yoluyla kullanıma sunulan kart ya da yazılım tabanlı elektronik ödeme aracı olarak da tanımlamak olasıdır.
Bu tanım e-parayı kart tabanlı ve ağ tabanlı olması yönüyle ayrıma tabi tutmaktadır.
Avrupa Birliği elektronik para ile ilgili olarak hazırladığı direktif taslağında elektronik parayı;
– Çip kart ya da bilgisayar hafızası gibi elektronik araçlarda saklanan,
– İhraç eden kuruluş dışında diğer kişiler tarafından da ödeme aracı olarak kabul edilen,
– Kâğıt ya da madeni paranın amacına elektronik olarak hizmet eden,
– Sınırlı ödemelerin elektronik transferi için oluşturulmuş parasal değer olarak tanımlamıştır.
Son yıllarda hızlı bir gelişim gösteren bilişim teknolojisi yaşamın her alanına girerken para üzerinde de etkisini göstermeye başlamıştır.
Tarihsel süreç içerisinde para geçmişten günümüze pek çok evrim sürecinden geçmiştir.
Başlangıçta malın malla değişimiyle başlayan ödeşmeler;
– Çeşitli değerli madenlerin para olarak kullanılmasına,
– Sonrasında temsili paralara,
– Ardından kâğıt paraya ve
– Bir kayıt şeklinde tutulan banka parasına varacak şekilde değişimler göstermiştir.
Bugün ise uygulayım bilimindeki değişimle uyumlu olacak şekilde paranın yaşadığı değişim, elektronik paranın ortaya çıkmasıdır.
Elektronik para, ödeme araçları içerisinde en yeni olanıdır.
Elektronik paranın gelecekte kâğıt paranın yerini alma gizil gücü bulunduğundan paranın yaşadığı evrim sürecinde hem gelişimi hem de olası etkilerinin önceden irdelenmesi zorunlu olmaktadır.
Bu bağlamda;
– Gerek uygulamada kullanılan e-para türlerinin farklı olması,
– Gerekse bunları finansal ve finansal olmayan birçok kurumun çıkarabilmesi,
– Bu konuda siyasi ya da yönetsel erk tarafından bir düzenlemenin yapılmaması ve
– En önemlisi merkez bankaların bu konudaki suskunlukları,
e-para dizgelerinin kapsamlı incelenmesini gerektirmektedir.
Bu nedenle elektronik ödeme dizgeleri arasında kesin çizgilerle sınırları belirlenmiş bir ayrım yoktur.
Özellikle elektronik para yeni gelişmeye ve kullanılmaya başlandığı için gerçekleştirilen pilot bölge uygulamalarında da elektronik paranın kullanım amacı ve yorumlanması ülkeden ülkeye ve tasarımdan tasarıma farklılık göstermektedir.
Bu farklılık elektronik paranın tanımında da kendisini göstermektedir.
(devam edecek)
Yorumlar kapalı.