Yükümlülerin gelirlerini beyan etmesine dayanan vergilendirme sisteminde; beyan yönteminin kötüye kullanılmaması ve etkin bir şekilde işleyebilmesi için, yönetimin etkin bir gözetim ve denetim düzeneği kurması son derece önemlidir.
Vergi denetimi, çeşitli nedenlerle ekonomik işleyiş sürecini dolaylı ya da dolaysız karşı koymalarla yönlendirme durumundaki yönetimin sahip olduğu araçlardan biridir.
Denetim kavramı
Yönetimin beş ögesinden birisi olan denetim, yönetimin başarısı açısından önemli işleve sahiptir.
Denetim işlevi yönetimin; planlama, örgütleme, yöneltme ve eş güdüm işlevlerinden sonra gelmekle birlikte; asal olarak bu dört işlevin birleşmesi sonucunda oluşan çıktı üzerinde bir değerlendirme yapılması ve yeni izlem, politika ve hatta yeni bir yönetim görüşü oluşturulması açısından önemli bir araçtır.
Denetim işlevi; bir taraftan yönetim çabalarının geri bildirimine katkı sağlarken diğer taraftan mevcut yapının devimsel bir yapıya kavuşmasına katkı sağlamaktadır. Bu nedenle de denetim, yönetimin sorumluluğunda olan bir eylemdir.
Denetimin amacı
Denetimin amacı, denetimin neden gerekli olduğu ile ilgilidir.
Sorunun cevabı araştırıldığında denetim; mevcut duruma oranla daha iyiyi ve yararlıyı bulmak, uygulama farklılığını gidermek, olumsuzlukları ortaya çıkarmak ve kararlarda yanılmaz olabilmek için gerekli olduğu sonucuna varılmaktadır.
Konuşma dilinde de denetim anlamına gelen ya da aynı anlamda kullanılan birçok sözcük vardır.
Günlük dilde birbiri yerine kullanılan, ancak anlam farklılıkları olan sözcükler bulunmaktadır. Bunlar;
– Denetim, murakabe (audit),
– Kontrol (control),
– Teftiş (inspection),
– İnceleme (examination)
– Gözetim (supervision)
– Araştırma (research)
vb. sözcükler bu kapsamdadır.
Hukuki anlamda denetim ise kamu ve özel hukuk kuruluşlarının kamu yararı noktasında, yasa ve tüzüklere uygun olarak çalışıp çalışmadıklarının araştırılmasıdır.
İngilizce audit sözcüğüne karşılık gelen denetim kavramı, Meydan Larousse ansiklopedik sözlüğüne göre; boyutları ya da biçimleri normalin dışında olan parçaları çıkarıp atmak amacıyla yapılan işlem olarak tanımlanmıştır.
Denetim yönetim biliminin ana işlevlerinden biri olup özü itibariyle bir savunma düzeneğidir. Önceden tanımlanmış birtakım ölçütlere aykırılık olasılığına dayanır.
Denetimin amacı bir başka deyişle; hata ve hileleri ortaya çıkarmaktır.
Vergi denetimi kavramı
Vergi denetimi temel olarak, vergi yönetiminin vergi yükümlülerinin vergi mevzuatına uyup uymadığının belirlenmesi çalışmaları olarak tanımlanabilir.
Vergi denetimi, yönetimin ve yükümlülerin yasalarla saptanmış ilkeler çerçevesinde hareket edip etmediklerinin belirlenmesi şeklinde de tanımlanmıştır.
Bu tanımlardan yola çıkıldığında, vergi yasalarının koyduğu ve yükümlülerin uymak zorunda olduğu kurallar, vergi denetiminin temelini oluşturmaktadır.
Vergi denetimi kavramına ilişkin tanımların ortak noktası; vergi yükümlülerinin beyanlarının doğruluğunu saptamak ve vergi alacaklısı olan devletin vergiyi zamanında ve eksiksiz olarak tahsil edebilmesi için yapması gereken görevler şeklinde tanımlanmaktadır.
Vergi tarhı yöntemleri
Yükümlünün beyanı dışında matrahın;
A) İkmalen vergi tarhı
Her ne şekilde olursa olsun, bir vergi tarh edildikten sonra, bu vergiye ilişkin olarak ortaya çıkan ve maddi delillere ya da yasal ölçülere dayanılarak miktarı saptanan bir matrah ya da matrah farkı üzerinden alınacak verginin tarh edilmesidir. (madde: 30)
B) Re’sen vergi tarhı
Vergi matrahının tamamen ya da kısmen maddi delillere dayanılarak saptanmasına olanak olmayan hallerde, vergi dairesince takdir edilecek matrah ya da matrah kısmı üzerinden vergi tarh edilmesidir. (madde: 31)
C) Verginin idarece tarhı
VUY’nin 30. ve 31. maddeleri dışında kalan hallerde, verginin tarhı için, yükümlülerin, vergi yasasında belirlenen zamanlarda başvurmamaları ya da söz konusu yasada kendilerine yükletilen zorunlulukları yerine getirmemeleri nedeniyle, zamanında tarh edilmeyen verginin, yasada belirlenen matrahlar üzerinden vergi dairesince tarh edilmesi işlemidir. (madde: 32)
Vergi denetimi yolları
KKTC vergi hukukunda denetim yolları, vergi usul yasası kısaca VUY’nin altıncı kısım başlığı altında, dört bölüm halinde düzenlenmiştir.
– Birinci bölüm: Yoklama (madde:68-74)
– İkinci bölüm: İnceleme (madde: 75-82)
– Üçüncü bölüm: Arama (madde:83-88) ve
– Dördüncü bölüm: Bilgi toplama (madde: 89-93)
başlığı altındaki maddelerde düzenlenmiştir.
Bu bölümler arasında vergi denetimi ya da bu anlama gelecek bir bölüm ve madde başlığı yoktur.
Bu yazım kapsamında yoklama yöntemiyle vergi denetimi irdelenmiştir.
Yoklamanın tanımı
Yoklama sözcüğü anlam olarak, bir şeyin belli bir zaman ve yerde bulunup bulunmadığını anlamak için yapılan eylem başka bir deyişle sayma işlemidir.
Yoklama VUY’de tanımlanmamıştır. Bunun yerine, yasa koyucu yasanın 68. (1) maddesinde yoklamadan amaç sözcüğünü kullanarak, yoklama işleminin hangi amaçla yapıldığını ortaya koymuştur.
Buna göre yoklamadan amaç, yükümlüleri ve yükümlülere ilişkin maddi olay, kayıt ve konuları araştırmak ve saptamak olarak belirtmiştir.
Bu haliyle yoklama; vergi idaresinin yükümlü hakkında yaptığı bilgi toplama çalışmaları yanında; kayıt ve belge düzeninin denetimini de içeren bir vergi güvenlik önlemi niteliğini almış bulunmaktadır.
VUY’nin yoklamaya yetkililer yan başlığını taşıyan 69’uncu maddesi ve devamında ise;
1) Kimlik gösterme zorunluluğu (madde: 70),
2) Yoklama zamanı (madde: 71),
3) Yoklama fişi (madde: 72),
4) Yoklama sonuçlarının bildirilmesi (madde: 73) ve
5) Toplu yoklama (madde:74)
yer almaktadır.
Yoklamanın amacı ve işlevleri
Genel anlamda yoklama şahsen yükümlülerin ve yükümlülükle ilgili maddî olayların saptanmasına yönelik olması, kısa sürede sonuç vermesi nedeniyle, ruhsal olarak caydırıcılık yönü de bulunan etkili bir işlemdir.
Yükümlülerin vergilendirme sürecinde bazı işlemleri gizlemeleri, bazı yükümlülükleri yerine getirmemeleri ya da eksik yerine getirmeleri yoklama yoluyla ortaya çıkartılabilmektedir.
Yoklama, vergilendirmeyi etkileyen ve vergi yönetiminin bilgisi dışında kalan bütün olguları ortaya çıkarmak yoluyla vergi adaletine ve sosyal adalete katkıda bulunan bir işlemdir.
Yoklama;
A) Bir yandan henüz yükümlülük oluşturmamış kişilerin ve vergilendirilmeyen kaynakların ortaya çıkarılması bakımından vergi gelirlerini arttırırken,
B) Diğer yandan da vergi kaçıranları saptayıp vergilendirilmelerini sağlamaktadır.
Yoklamaya yetkili olanlar, yükümlüleri ve yükümlülükle ilgili maddi olayları, kayıtları ve konuları araştırmak ve saptamak dışında, vergi yasalarının uygulanması ile ilgili diğer bir kısım görevleri yerine getirmektedir.
Yoklamanın kapsamı
VUY’nin 68’inci maddesinde yoklamanın kapsamına hangi işlemlerin gireceği belirlenmiştir. Buna göre;
(A)Vergi dairesi müdürlüğünce belirlenmiş usuller dâhilinde özel yetki verilmiş olmak kaydıyla günlük hasılatı tespit etmek,
(B) Ödeme kaydedici cihaz kullanmak zorunda olanların bu zorunluluğa uyup uymadıklarını, bu cihazları belirlenmiş esaslara göre kullanıp kullanmadıklarını ve günlük hasılatı tespit etmek,
(C) Günü gününe kayıt yapılması zorunlu defterlerin;
– iş yerlerinde bulundurulup bulundurulmadığını,
– usulüne göre kayıt yapılıp yapılmadığını,
– vergi yasaları uyarınca düzenlenmesi gereken belgelerin usulüne göre düzenlenip düzenlenmediği ve kullanılıp kullanılmadığını,
– faturasız mal bulunup bulunmadığını,
– levha asma ya da kullanma zorunluluğuna uyulup uyulmadığını,
– yasal defter ve belgeler dışında kalan ve vergi kaybının bulunduğuna kanıt teşkil eden defter, belge ve kanıtların saptanması halinde bunları almak,
(Ç) Taşıma araçlarını, Polis Genel Müdürlüğü’nün görevlendireceği personel ile birlikte durdurmak ve taşıtta bulundurulması gereken motorlu araçlar ruhsatı, yolcu listesi, fatura ya da sevk irsaliyesi, yolcu bileti ile taşıma irsaliyelerinin içeriği ile taşınan yolcu ve malların miktar ve niteliklerini ölçmek, tartmak, saymak suretiyle saptamak, yetkisine sahiptirler.
Yükümlüleri yoklama
Yoklama işlemenin asal ögesi yükümlüdür.
Yükümlü; Vergi Usul Yasası’nın 9’uncu maddesin göre vergi ödemekle borçlu gerçek ya da tüzel kişiler olmaktadır.
Diğer yandan VUY’nin 9’uncu maddesinin (4) fıkrasında; bu yasanın müteakip kurallarında geçen yükümlü deyimi vergi sorumlularını da kapsar hükmüne dayanılarak;
A) Yasal temsilcilerin (madde:11),
B) Vergi kesenlerin (madde:12) ve
C) Mirasçıların (madde: 13)
yoklama işlemine tabi olacaklarını göstermektedir.
Yükümlülükle ilgili maddi olayları yoklama
Yükümlülükle ilgili maddi olaylar vergi yasalarının vergiyi bağladıkları olaylar; yani vergiyi doğuran olaylardır.
Bu bakımdan, özellikle yükümlülüğün başlangıcının belirlenmesi ve bu yolla vergi alacağının doğduğu tarihin saptanması önemlidir.
Böylelikle vergi tarhına temel oluşturacak bilgilerin ve tarh zaman aşımının başlangıç ve bitişinin saptanması olanaklı olabilecektir.
Kayıtları yoklama
Yoklamaya yetkili olanlar yükümlünün defter ve belgeleri üzerinde yoklama yetkisine sahiptir. Ancak bu yetkinin çerçevesini vergi incelemesi ile karıştırmamak gerekir. Yani yoklamaya yetkililer anlık olarak yükümlülerin işyerine gidip herhangi bir deftere ve defter kaydına bakamazlar.
Yoklamaya yetkili olanlar
VUY’nin 69’uncu maddesinde yoklamaya yetkililer belirlenmiştir. Buna göre yoklama işlemi;
(1) Vergi Dairesi Müdürü,
(2) Vergi dairesi memurları,
(3) Yetkili makamlar tarafından yoklama işi ile görevlendirilenler ve
(4) Vergi incelemesine yetkili olanlar,
tarafından yapılır.
Yoklamaya yetkililerin kimlik gösterme zorunluluğu
VUY’nin 70’inci maddesi;
(1) Yoklama yapanların elinde yoklama yetkilerini gösteren resmi bir belge bulunur.
(2) Yoklama yapanlar, bu belgeyi, kendilerinden sorulmasa bile, önünde yoklama yapılan kimseye gösterirler.
Yoklama tutanakları
Yoklama sonucunda düzenlenmesi gereken tutanaklara ilişkin düzenleme, VUY’nin 72’nci maddesinde yoklama sonuçları tutanak niteliğinde olan yoklama fişine geçirileceği hükme bağlanmıştır.
Bu fişler, yoklama yerinde iki nüsha düzenlenerek tarihlenir, bulunursa önünde yoklama yapılana ya da yetkili temsilcisine imzalatılır. Bunlar bulunmaz ya da imzadan kaçınırlarsa durum fişe yazılır.
Öte yandan vergi cezalarının dayanağı ile ilgili olarak VUY’nin cezayı gerektiren olayın saptanması yan başlıklı 261’inci maddesine göre;
–Vergi cezalarını gerektiren olaylar, vergi dairesince ya da yoklamaya ve vergi incelemesine yetkili olanlar tarafından saptanır.
–Yoklama ve vergi incelemesi sırasında rastlanan, vergi cezasını gerektirici olayların raporlarda gösterilmesi, delillerin kaybolması olasılığının bulunduğu hallerde, bunların tutanakla saptanması zorunludur.
VUY’nin toplu yoklama yan başlıklı 74’üncü maddesi yoklamaya yetkili olanların toplu yoklama işlemleri ile de görevlendirildiğini göstermektedir. Buna göre;
(1) Vergi uygulamalarının gerektirdiği hallerde, ayrı fiş yerine, yoklama çizelgeleri kullanılabileceğini ve sonuçların toplu olarak bu çizelgelerde gösterilebilir.
(2) Yoklama çizelgelerinin hangi hallerde kullanılacağı,
(3) Yoklama çizelgesi kullanılan hallerde, uyuşmazlık konusu olaylar, yoklama fişi niteliğinde ayrı bir tutanakla saptanır hükmünü içermektedir.
Son söz: Vergiyi size sevdiremeyiz ama onu kolaylaştırabiliriz. (Hollanda Gelir Yönetimi)
Yorumlar kapalı.