Dijital kripto (şifreli) para birimleri finans dünyasına yakın bir zamanda girmiş olmasına karşın kısa sürede karmaşık bir hal almış, kavram olarak da hiçbir zaman net ve yeknesak bir tanıma kavuşamamıştır.
Sanal paraların altyapılarını oluşturan;
1) Dağıtık defter-i kebir (distributed ledger technology),
2) Blok zincir (blockchain),
3) Madencilik (mining),
4) Yetim bloklar (orphan blocks)
5) Dijital adres, cüzdan ve imzalar (digital address, wallet and signatures),
6) Algoritma (algorithm) ve
7) Alışveriş platformları (shopping platforms)
gibi kavramlar hem yoğun ilgi görmüş hem de finansal piyasalarda kullanılma olasılıkları tartışılmaya başlanmıştır.
Bu yazımda Bitcoin’e dair kavramlar üzerinde duracağım.
Dağıtık defter-i kebir
Günümüz bankacılık dizgesinde, geçmişte kâğıt üzerinde tutulan kayıtlar bilgisayarda tutulmaktadır.
Finansal piyasa oyuncularının varlıkları, uzmanlaşmış kuruluşlar tarafından kesin ve resmi kayıtlar olarak tutulmaktadır. Bu kuruluşlar genellikle merkez bankaları gibi bir merkezi kuruluşun bünyesinde bulunmaktadır. Finansal dizgeye girebilmek için piyasa oyuncularının bu merkezi kayıtların; güvenilir, düzenli ve doğru bir şekilde tutulacağına inanmaları koşuldur.
Bu noktada sanal para birimi çizelgelerinin sunduğu temel yeniliklerden biri olan dağıtık defter-i kebir uygulayımbilimi karşımıza çıkmaktadır.
Sanal para birimi çizelgelerinde; işlem kayıtları katılımcılar arasında dağıtık olarak var olabilmektedir.
Süreç, kullanıcıların kayıtlardaki değişiklikleri onaylamasıyla yürümektedir.
Geleneksel ödeme dizgeleri ve ödeme araçları için var olan defter-i kebirin yerini sanal para birimleri için dağıtık defter-i kebir almıştır.
Sonsuz sayıda kopyası dünya çapındaki kullanıcılar arasında dağıtık bulunan defter-i kebirin güncellenmesi, güvenilir bir yöntem oluşturma gereksinimini ortaya çıkarmıştır.
Bu işlemlerin doğrulanması kullanıcılar tarafından sağlanmaktadır.
Dağıtık defter-i kebir uygulayımbiliminde temel dört öge önem taşımaktadır.
1) Defter-i kebirdeki bilgilerin dijital kaydı,
2) İşlemlerin birden fazla katılımcı arasında dağıtılması,
3) Katılımcıların defter-i kebirin en güncel hali üzerinde uyuşmuş olmalarını sağlayan oy birliği düzeneği ve
4) İletişim ve işlem gizliliğini sağlamak için kullanılan şifresel araçlar.
Oy birliği sürecinde dizge katılımcıları defter-i kebirin en güncel hali üzerinde uyuşma sağlamaktadır. Dizge katılımcıları bu süreci yürütmek zorundadırlar. Oy birliği süreci şifresel araçlara dayanmakta ve iki aşamadan oluşmaktadır. Bunlar;
1) Doğrulama
Her bir doğrulayıcı dizge kurallarına göre geçerli gördüğü değişiklikleri saptamaktadır.
Bu işlemi yapabilmek için de her bir doğrulayıcı geçmiş işlemlerin kayıtlarını bulundurmaktadır.
2) Güncel defter-i kebir uyuşumu
Katılımcılar tek bir defter-i kebir sürümü üzerinde uyuşabilmek için değişiklikleri doğrulamaktadırlar.
Bu süreçte tehlikeli nokta geçerli değişikliklerin yalnızca bir kere yapılması ve kaydedilmesinin, dağıtık defter-i kebirlerin katılımcılar arasında eşanlı güncellemeyle güvence altına alınmasıdır.
Blok zincir
Blok zincir, gerçekleşmiş tüm Bitcoin işlemlerinin kaydını tutan ve işlemlerin yer aldığı bloklar birbirine eklendikçe büyüyen genel bir defter-i kebir dir.
Bloklar blok zincire doğrusal ve tarihsel bir sırayla eklenmektedir. Bitcoin ağına katılan her bir düğüm 16 blok zincirin güncel bir örneğini bilgisayar kendiliğinden indirebilmektedir.
Madencilik (mining)
Madencilik bir işlem kayıt hizmetidir.
Madenciler yeni yayımlanan işlemleri toplayarak blok haline getirmek ve sürekli olarak doğrulama yöntemi ile blok zincirin tutarlılığını, tamlığını ve değiştirilemezliğini sağlamaktadırlar.
İşlemlerin doğrulanması bilgisayar aracılığı ile birçok madenci tarafından gerçekleştirilmektedir.
Madenciler doğrulama sürecinin bir parçası olarak şifresel bir bulmacayı çözmekte; kullanılan SHA-256 çıkarım algoritmasıyla, her bir bloğun bir önceki bloğun şifresel çıkarımını içermesini sağlamaktadırlar.
Böylece bloklar birbirine bağlanmakta ve bir zincir oluşturarak blok zincir ismini almaktadır.
Madencilerin doğruladıkları işlemleri ağa kanıtlamaları gerekmektedir. Doğrulama süreci iş kanıtı (proof of work) olarak isimlendirilmektedir.
İş kanıtı oluşturmak zaman gerektiren bir işlemdir. Bunun için de madencilerin, deneme yanılma yöntemiyle doğru değere ulaşmaları gerekmektedir.
Ağ, doğru bloğu bulmanın zorluğunu artırmak için eşik sayısını (threshold number) devresel olarak güncellemektedir. Bu güncellemeler hediye olarak verilecek Bitcoin’ ler için daha önceden belirlenen arz planına göre hesaplanmaktadır.
Bitcoin protokolüne göre, doğrulama süreci sonunda yeni para birimleri oluşmakta ve işlemleri doğrulayan madencilere hediye edilmektedir.
Bitcoin protokolüne göre madenciler üç girdiyi;
1) Önceki bloğun kaynağını,
2) Aday işlem bloğunun detaylarını,
3) Tek kullanımlık özel değeri,
birleştirmek zorundadır.
Bir çıkarımın ise;
1) Herhangi bir büyüklükte dizilime sahip olabilmesi,
2) Durağan büyüklüğü olan bir çıktı üretmesi,
3) Kolay hesaplanması,
özelliklerini taşıması gerekmektedir.
Bir çıkarım ögesinin şifresel olarak güvenli olabilmesi için de ayrıca üç niteliğe daha sahip olması gerekmektedir.
1) Çakışmaya dirençli olması
Hiçbir çakışma yaşanmadığı durumda çıkarım ögesi çakışmaya dirençli demektir.
2) Saklanma
Saklanma özelliğini gerçekleştirebilmek için değerinin çok geniş bir havuzdan seçilmesi gerekmektedir. Değer böyle bir veri havuzundan seçilirse, birkaç denemeyle değerini bulmak kesinlikle olanaklı olmayacaktır.
C) Yapboz dostu olması
Eğer bir çıkarım ögesinin belli bir çıktı üretmesi isteniyorsa ve seçilen girdinin bir kısmı uygun olarak rastgele seçildiyse, aynı çıktıyı veren başka bir değer bulmak oldukça güçtür.
Bitcoin ağındaki madencilik işlemi adımları
1) Yeni işlemlerin tüm düğümlere duyurulması,
2) Her bir düğümün yeni işlemleri bir blokta toplaması,
3) Her bir düğümün kendi bloku için iş kanıtı oluşturmaya çalışması,
4) Bir düğüm bir iş kanıtı oluşturduğunda, yeni blokun tüm düğümlere duyurulması,
5) Düğümlerin yeni bloku, geçerli işlemler ve harcanmamış para birimleri içermesi durumunda kabul etmesi,
6) Düğümlerin kabul edilmiş blokun çıkarım değerini, en son çıkarım değeri olarak kabul etmesi.
Yetim bloklar
Bitcoin protokolünde yetim olarak nitelendirilen işlemlerin tekrar doğrulanması gerekmektedir.
Yetim bir blok için madencilerin hediye Bitcoin kazanmalarına olanak yoktur. Çünkü bu bloklar uzun blok zincirinin bir parçası değildir.
Önceki blokları değiştirmeye ya da herhangi bir Bitcoin biriminin iki kere harcanabilmesine yol açabilecek korsan saldırılar, yeterli bilgisayar gücüne erişerek en uzun blok zinciri yaratabilmektedir.
Dijital adres, cüzdan ve imzalar
Bitcoin kullanılarak yapılan ödeme işlemlerinin anlaşılabilmesi için sanal adres, cüzdan ve imza kavramları önemlidir.
Bitcoin alım satımı yapmak isteyen bir kullanıcının bir banka hesabıyla bağlantılı sanal bir adrese gereksinimi vardır.
Bu hesaba Bitcoin gönderilebilmekte ve işlemler dağıtık defter-i kebire kaydolmaktadır.
Bu adres Bitcoinlerin yatırılabileceği; hem alfabetik, hem sayısal ve genellikle 34 alfa sayısal karakterin, rastlantısal sıralanmasından oluşan bir adrestir.
Bir kullanıcının gerçek kimliği Bitcoin adresiyle bağlantılı olmadığı için kullanıcılar Bitcoin işlemlerinde adı sanı bilinmeyen biri olarak kalabilmektedirler.
Kullanıcının adresi tüm ağ tarafından görülebilmektedir. Saklama ve para gönderme işlevleri sanal cüzdanlar tarafından gerçekleştirilmektedir.
Bir adresten diğerine Bitcoin transfer edebilmek için, bankaların internet sitelerini kullanarak para gönderimi yapmaya benzer şekilde, kolayca ileti oluşturulabilmektedir.
Sanal cüzdanlar şifresel anahtarlarla ilişkilendirilmiştir.
Kişi, adresini kullanarak işlemleri imzalamak ve sahipliliği kanıtlamak için bu anahtara gereksinim duymaktadır.
Anahtar şifrelemesi; biri özel diğeri de genel anahtar olmak üzere iki ayrı fakat matematiksel olarak birbirine bağlı anahtar üzerine kuruludur.
Şifresel anahtarlar, dijital adresin çıkarım değeri olan genel anahtar ile iletiyi dijital olarak imzalamak için kullanılan özel anahtarlardan oluşmaktadır.
Sanal adres ile özel anahtar arasındaki matematiksel bağ genel anahtarın şifresiyle sağlanmaktadır.
Genel anahtarlar işlem iletilerinin özel anahtarla oluşturulmuş parolasını çözmek için kullanılmaktadır.
Gönderici dijital olarak imzalamak istediği iletiyi özel anahtarıyla şifrelemektedir.
Adresler gibi özel anahtarların da alfa sayısal karakterlerin rastlantısal sıralanmasından oluşmaktadır.
Algoritma
Algoritma, veri çıktılarının hangi hızla oluşturulacağının hesaplanması, yeni para birimlerinin çıkarılış biçimi gibi matematiksel süreçleri belirleyen kurallar bütünüdür.
Temel iki tane algoritma vardır. Bitcoin SHA-2568 algoritmasını kullanılmaktadır.
Alışveriş platformları
Alışveriş platformları bir piyasa gibi çalışarak alıcı ve satıcıları bir araya getirmekte, onlara önerilerini sunabilecek ve kendi aralarında pazarlık yapabilecekleri bir platform sunmaktadır.
Takas platformlarının aksine alışveriş platformları alım-satım yapmamaktadırlar. Bunun yerine müşterilerine alıcı/satıcıları bulabilme olanağı sunmaktadırlar.
Sonuç olarak hiçbir hukuksal dayanağı olmayan, vurgunculuğa duyarlı kripto paralar, her geçen gün kara para aklama, dolandırıcılık ve diğer suçlar için uygun bir ortam yaratmaktadır.
Kripto paralar yatırımcılarına kısa vadede yüksek kazançlar sağlasa bile uzun dönemde küresel bir krize dönüşme riski taşımaktadır.
Kripto paralarla ilgili üç serilik yazı dizimi sonlandırırken yazı başlıklarımda vurguladığım tümceyle tekraren; kripto paralara yatırım yapanlar kaybetmeye hazır olsunlar demekten kendimi alamıyorum.
Son söz: Eninde sonunda kaybedeceğimiz şeyleri, elimizde tutmak için çok çaba harcıyoruz.
Yorumlar kapalı.